Đại dịch là gì? Tại sao gọi COVID-19 là đại dịch?

Đại dịch là sự bùng phát toàn cầu của một căn bệnh. Có nhiều ví dụ trong lịch sử, gần đây nhất là đại dịch COVID-19, được Tổ chức Y tế Thế giới tuyên bố như vậy vào ngày 12 tháng 3 năm 2020. Vậy đại dịch là gì? Và tại sao gọi COVID-19 là đại dịch? Những đại dịch nào nguy hiểm nhất trong lịch sử con người?

Ở giai đoạn đầu tiên, đại dịch thường được phân loại là dịch bệnh, đó là sự lây lan nhanh chóng của một bệnh trên nhiều khu vực hoặc một khu vực cụ thể. Sự bùng phát virus Zika bắt đầu ở Brazil vào năm 2014 và lan ra khắp vùng Caribbean và Mỹ Latinh là một dịch bệnh, cũng như dịch Ebola ở Tây Phi năm 2014-2016. Theo Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ, nước này cũng đã trải qua một dịch bệnh opioid kể từ năm 2017 vì dùng sai thuốc dẫn tới số lượng tử vong cao.

Một phòng cúm tại Bệnh viện Quân đội Hoa Kỳ ở Pháp trong đại dịch cúm Tây Ban Nha năm 1918.
(Ảnh: Shutterstock)

Để hiểu rõ hơn một chút, chúng ta cùng xem xét một vài khái niệm sau đây.

Endemic, outbreak, epidemic, pandemic là gì?

Endemic chỉ một nhóm bệnh. Outbreak, epidemic, pandemic chỉ ba cấp độ lây lan tăng dần của một dịch bệnh.

Endemic (bệnh đặc hiệu, bệnh địa phương) chỉ bệnh thường thấy trong một nhóm người cụ thể, ví dụ như sốt rét, một bệnh truyền nhiễm phổ biến ở các nước nhiệt đới.

Outbreak (sự phát dịch) chỉ giai đoạn bùng phát của dịch bệnh trong một cộng đồng địa phương, ví dụ như khi COVID-19 bùng lên ở Vũ Hán, Trung Quốc.

Epidemic (dịch bệnh) chỉ bệnh lan truyền nhanh chóng giữa nhiều người trong cùng khu vực. Epidemic được coi là một outbreak lớn, ví dụ như COVID-19 khi hầu hết ca nhiễm vẫn còn tập trung ở châu Á.

Pandemic (đại dịch toàn cầu) chỉ dịch bệnh lan truyền nhanh chóng giữa nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ. Pandemic là một epidemic lớn, ví dụ như cúm Tây Ban Nha vào năm 1919 đã cướp đi sinh mạng của khoảng 50 triệu người.

COVID-19

COVID-19 bắt đầu là một dịch bệnh ở Trung Quốc, trước khi đi khắp thế giới trong vài tháng và trở thành một đại dịch. Nhưng dịch bệnh không phải lúc nào cũng trở thành đại dịch và nó không phải lúc nào cũng là một sự chuyển đổi nhanh chóng hay rõ ràng. Ví dụ, HIV được coi là một dịch bệnh ở Tây Phi trong nhiều thập kỷ trước khi trở thành đại dịch vào cuối thế kỷ 20. Giờ đây, theo Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ, nhờ những tiến bộ của y học hiện đại, HIV được coi là một bệnh địa phương, có nghĩa là tỷ lệ bệnh ổn định và có thể dự đoán được trong một số quần thể nhất định.

Những đại dịch cúm hiện đại

Hầu hết các đại dịch virus đã được gây ra bởi vi rút cúm. Vi rút cúm có thể thay đổi từ mùa này sang mùa khác và trong khi các chuyên gia y tế khá giỏi trong việc dự đoán vi rút sẽ thay đổi như thế nào, đôi khi một loại vi rút mới xuất hiện không hoạt động như dự đoán. Đó là khi đại dịch xảy ra nhiều nhất vì hầu hết mọi người không có khả năng miễn dịch với virus mới.

Cúm Tây Ban Nha

Đại dịch gây chết người nhiều nhất trong lịch sử là cúm Tây Ban Nha năm 1918. Virus đã lây nhiễm khoảng một phần ba dân số thế giới và chịu trách nhiệm gây ra từ 20 triệu đến 50 triệu ca tử vong – tỷ lệ tử vong ước tính từ 1% đến 3%. Virus này không bắt nguồn từ Tây Ban Nha, nhưng quốc gia này là nước đầu tiên báo cáo về sự bùng phát, vì vậy mọi người bắt đầu gọi nó là cúm Tây Ban Nha (người Tây Ban Nha nghĩ rằng nó bắt đầu ở Pháp và gọi đó là “cúm Pháp”).

Trạm cấp cứu Chữ thập đỏ ở Washington, D.C., trong đại dịch cúm năm 1918 – đại dịch nguy hiểm nhất trong lịch sử. (Ảnh: Library of Congress)

Cúm châu Á

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Mỹ (CDC), đại dịch cúm châu Á 1957-1958 được kích hoạt bởi một chủng vi rút cúm A (H2N2) mới xuất hiện ở Đông Á. Theo một nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Bệnh truyền nhiễm, ước tính đại dịch này đã giết chết khoảng 1,1 triệu người trên toàn thế giới, tương ứng với tỷ lệ tử vong ước tính là 0,009%.

Cúm Hồng Kông

Đại dịch cúm Hồng Kông năm 1968 là do một chủng vi rút H3N2 mới phát sinh ở Đông Nam Á. Một lần nữa, đại dịch đã được đặt tên theo nơi đầu tiên công bố tin tức về sự bùng phát bệnh chứ không phải theo nơi virus bắt nguồn. Theo CDC, cúm Hồng Kông đã giết chết khoảng 1 triệu người trên toàn thế giới, tương đương khoảng 0,03% dân số thế giới.

Cúm lợn

Đại dịch cúm lợn giai đoạn 2009 – 2010 là do một chủng vi rút mới gây ra bệnh cúm Tây Ban Nha – vi rút cúm H1N1. Cúm lợn đã lây nhiễm ước tính khoảng 700 triệu đến 1,4 tỷ người, tỷ lệ này thực sự cao hơn nhiều so với cúm Tây Ban Nha. Nhưng tỷ lệ tử vong ít hơn nhiều, ước tính 0,01% đến 0,08%, theo một phân tích được công bố trên tạp chí The Lancet.

Cúm mùa

Cúm mùa là gánh nặng bệnh tật quanh năm trên toàn cầu và mặc dù vắc xin có hiệu quả, nhưng tử vong do bệnh liên quan đến cúm vẫn xảy ra. Tổ chức Y tế Thế giới ước tính rằng cúm mùa thường gây ra từ 290.000 đến 650.000 ca tử vong mỗi năm.

Các đại dịch đáng chú ý khác trong lịch sử

Dịch hạch

Một trong những đại dịch nổi tiếng nhất trong lịch sử loài người là Cái chết đen, do sự bùng phát của bệnh dịch hạch trên toàn cầu trong khoảng thời gian từ năm 1346 đến năm 1353. Căn bệnh này do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra và dẫn đến cái chết của khoảng 30% đến 60 % dân số châu Âu vào giữa thế kỷ 14, mặc dù các chuyên gia tin rằng căn bệnh này bắt nguồn từ Trung Á từ hàng thập kỷ trước đó.

Dịch tả

Đại dịch tả đầu tiên xảy ra vào năm 1817 và bắt nguồn từ Nga, nơi 1 triệu người chết, theo History.com. Vi khuẩn này được lây truyền cho những người lính Anh, những người đã mang nó đến Ấn Độ và cuối cùng là phần còn lại của thế giới.

Cúm Nga

Cúm Nga năm 1889 được coi là đại dịch cúm lớn đầu tiên. Nó có khả năng bắt đầu ở Siberia và Kazakhstan trước khi đi về phía tây đến châu Âu và qua Đại Tây Dương đến Bắc Mỹ và châu Phi sau đó. Đến cuối năm 1890, ước tính 360.000 người đã chết vì cúm Nga, theo History.com.

Bệnh AIDS

HIV, là loại virus gây ra bệnh AIDS, có khả năng phát triển từ một loại virus tinh tinh được truyền sang người ở Tây Phi vào những năm 1920. Virus đã lây nhiễm trên khắp thế giới và HIV / AIDS được coi là một đại dịch vào cuối thế kỷ 20. Ước tính 35 triệu người đã chết vì căn bệnh này kể từ khi phát hiện ra nó, nhưng vào những năm 1990 thuốc được phát triển cho phép những người mắc bệnh có một cuộc sống bình thường với việc điều trị thường xuyên. Thậm chí đáng khích lệ hơn, tính đến đầu năm 2020, hai người mắc HIV đã được chữa khỏi.

Viet’s Post (Theo LiveScience)

Advertisements

Hãy bình luận đầu tiên

Website này sử dụng Akismet để hạn chế spam. Tìm hiểu bình luận của bạn được duyệt như thế nào.